Moedersterfte in enkele landen

De twintigjarige Halima Tu moest vanuit haar dorp Koribundo een kleine honderd kilometer reizen om het ziekenhuis in Kenema te bereiken. "Ik kwam een maand geleden voor de geboorte van mijn tweede kind. Het was een jongentje, maar hij heeft het niet gehaald. Ik was te laat, denk ik. In ons dorp komt de bus maar eens in de twee dagen."

Als er transport beschikbaar is, dan kunnen lang niet alle zwangere vrouwen zich een kaartje veroorloven. Maar er zijn nog meern redenen waarom de sterfte onder moeders de hoogste ter wereld is. Zo is na de burgeroorlog tien jaar geleden bijna tachtig procent van alle medische voorzieningen verwoest.

Saleh Koma kwam bewusteloos het ziekenhuis binnen. Het kind in haar buik was voldragen, maar bleek al gestorven. Nu draait ze heen en weer in bed. Een slangetje steekt in haar neus, de pijn is van haar gezicht af te lezen. Maar Saleh heeft geluk gehad. "Zij leeft tenminste nog", zegt de verpleegkundige.
Zwangere vrouwen die er in slagen om naar het ziekenhuis te komen, blijven meestal zo kort mogelijk. Dat is omdat ze de medicijnen zelf moeten betalen. En een bed en drie maaltijden per dag kosten twee euro, twee keer zoveel als een gezin gemiddeld verdient.

Een alternatief voor het dure ziekenhuis zijn de Centra voor Moeder- en Kindzorg. Daar word je geholpen door grannies (traditionele vroedvrouwen). De grannies masseren de bolle buiken van de zwangere vrouwen om te kijken of de baby's al goed in positie liggen, ze luisteren met een foetusscoop naar de hartslag van de ongeboren kinderen. Sommige hebben een weegschaal (voor na de geboorte) en een enkeling heeft de beschikking over scharen en verband, maar meestal is zelfs dat niet aanwezig. Driekwart van alle bevallingen in Senegal gebeurt met de hulp van deze ongeschoolde grannies. De 59-jarige Elisabeth Tucker is een van hen. Ze doet dit werk al 34 jaar. Ze ontkent dat het ooit fout is gegaan bij haar tijdens een bevalling, maar dat kan niet meer dan een vrome gedachte zijn. Als ze ziet dat de blanke bezoekers haar niet geloven, verdwijnt ze en komt ze even later terug met een moeder van 14 jaar oud (niet ongebruikelijk in Sierra Leone) met aan elke borst de helft van een tweeling. Vijf maanden oud en hartstikke gezond. 'Zie je wel', knikt de granny, 'wij kunnen het wel'.





Moedersterfte in Suriname
Suriname is ongeveer vijf maal zo groot als Nederland en voor het grootste deel bedekt met tropisch bos. Er wonen niet meer dan 435.000 mensen. Ruim negentig procent daarvan woont in de kuststreek, het grootste deel in of rond de hoofdstad Paramaribo. De resterende tien procent woont in het uitgestrekte binnenland.

Suriname heeft vier grote ziekenhuizen, die allemaal in Paramaribo staan. Er is daarnaast een tweetal kleine ziekenhuizen in het binnenland en ��n in de kuststrook. In het binnenland verzorgt de Medische Zending de zorg, vanuit de twee ziekenhuizen en vier kleinere centra. Als het nodig is kunnen pati�nten per vliegtuig naar de hoofdstad vervoerd worden.

Doodsoorzaak nummer ��n
Moedersterfte is sinds 1995 alleen maar gestegen in Suriname. Moedersterfte is doodsoorzaak nummer ��n onder jonge Surinaamse vrouwen, concludeert Ashok Mungra in een promotieonderzoek. De overlijdenskans van de vrouwen blijkt zes maal zo groot als offici�le cijfers aangeven. Iedereen wist dat die cijfers onbetrouwbaar waren, maar dat het zo veel scheelt wekt verbazing. Relatief eenvoudige maatregelen zouden de sterfte kunnen halveren.

Ashok Mungra ging aan het begin van de jaren negentig werken als assistent in een groot ziekenhuis in Paramaribo. Daar kwam hij al gauw in aanraking met het onderwerp van zijn toekomstige proefschrift. Het liet hem niet meer los: �De geboorte van een kind is normaal gesproken een feestelijke gelegenheid. Als die omslaat om in zo�n afschuwelijke gebeurtenis... nee, dat vergeet je nooit meer. Het is voor alle betrokkenen een heel indrukwekkende gebeurtenis als een jonge vrouw in de kracht van haar leven sterft op het kraambed. In de tijd dat ik daar werkte maakte ik een paar van zulke gevallen mee en elke keer weer maakte het een diepe indruk.�

Radiocontact met jungleposten
Nog niet zo lang geleden was moedersterfte een relatief onbekend fenomeen in Suriname, vertelt de promovendus. Pas twaalf jaar geleden werd het internationaal �ontdekt�. Toen startte het wereldwijde �Safe Motherhood Initiative� (Veilig Moederschap Initiatief), dat door onderzoek en verbetering van de gezondheidszorg de sterfte onder moeders wil terugdringen. Het streven was een halvering v��r het jaar 2000. Dat dat niet gaat lukken staat wel vast; sinds 1987 is de sterfte zelfs iets toegenomen.

In Suriname leek er zo op het oog niets aan de hand. De offici�le cijfers gaven aan dat de moedersterfte al dertig jaar lang niet steeg en de afgelopen tien, vijftien jaar zelfs flink daalde. Het laatst gerapporteerde getal was 38 gestorven vrouwen per honderdduizend geboorten. Ter zake deskundigen wisten echter wel beter. Mungra: �Iedereen wist dat de werkelijke sterfte hoger lag. Surinaamse artsen, maar ook de WHO, die de cijfers daarom niet wilde publiceren.�

In 1991 namen Mungra en een Surinaamse gynaecoloog het initiatief tot een onderzoek naar de werkelijke omvang van de moedersterfte in Suriname. Uiteindelijk is dat project uitgegroeid tot het promotieonderzoek dat hij nu heeft afgerond. De onderzoekers verzamelden gegevens over alle geboorten in de drie jaar. Uiteraard niet bij de verantwoordelijke overheidsinstanties, maar binnen de gezondheidszorg zelf.

Hoe ging dat in zijn werk? Mungra: �Je begrijpt dat we bij de uitvoering van het onderzoek afhankelijk waren van de medewerking van gezondheidswerkers. Aan alle betrokken artsen en ander personeel vroegen we persoonlijk om mee te werken. Vervolgens hielden we regelmatig contact, om erop toe te zien dat ze dat inderdaad deden. Vooral voor de gegevens uit het binnenland hebben we veel moeite moeten doen.� Vaak verliep het contact in die gevallen per radio, legt hij uit. Andere manieren om de gezondheidsposten in de jungle te bereiken waren er namelijk nauwelijks.

Alles gebeurde overigens met de garantie dat gegevens vertrouwelijk behandeld zouden worden. Een commissie van deskundigen beoordeelde daarna de gegevens. Zo vonden de onderzoekers 64 gevallen van moedersterfte.

Zorg onder de maat
Uit het onderzoek bleek, dat de moedersterfte maar liefst zes keer zo hoog was als officieel gemeld. �Dat betekent dat het doodsoorzaak nummer ��n is onder Surinaamse vrouwen in de vruchtbare leeftijd�, zegt Mungra. �Van elke 120 vrouwen sterft er ��n aan complicaties van zwangerschap of geboorte. Vergelijk dat eens met rijke landen, waar dat getal meer in de richting van ��n op de tienduizend ligt (= 10 op de 100.000; in Nederland is het 16).�

Het grote verschil is te wijten aan de kwaliteit van de gezondheidszorg, stelt hij. �In Suriname is bij negen van de tien bevallingen een professionele hulpverlener aanwezig; een nog groter deel van de vrouwen woont op minder dan vijf kilometer afstand van een polikliniek. De toegankelijkheid van de zorg is het probleem dus niet. Wat wel uit het onderzoek naar voren komt, is het feit dat de zorg van te geringe kwaliteit is.�

Bloedverlies in het binnenland
Bij bijna alle sterfgevallen was de zorg op tenminste ��n punt onvoldoende, zo bleek uit het onderzoek. Bij de meerderheid van de sterfgevallen hadden artsen onder de maat gepresteerd. In vier op de tien gevallen schoot de organisatie van de zorg tekort, bijvoorbeeld doordat er geen transportmogelijkheden waren of door een te kleine bloedvoorraad. En ook de vrouwen zelf hadden in een derde van de gevallen schuld aan hun overlijden, doordat ze te laat hulp zochten of door behandeling te weigeren.

Mungra vond grote regionale verschillen: in het binnenland en in de kustdistricten die ver van de hoofdstad vandaan liggen, ging het ruim drie keer zo vaak mis als in Paramaribo. De doodsoorzaken verschilden ook: �In die buitengebieden gingen de vrouwen vooral dood door bloedverlies. Een groot deel van hen had gered kunnen worden met tijdige bloedtransfusies. Kijk -� zegt hij terwijl hij de kaart van Suriname erbij pakt. �Dit ziekenhuis, het enige in de kuststrook dat buiten Paramaribo ligt, had tot voor kort geen eigen bloedvoorraad. Dat heeft levens gekost. Inmiddels hebben ze een voorraad aangelegd. Dat had eerder gekund.�

Het komt echter ook in de grote ziekenhuizen in Paramaribo geregeld voor, dat het te lang duurde voordat aangevraagd bloed ter plekke is. Na bloedverlies waren hypertensieve aandoeningen (= te hoge bloeddruk) de belangrijkste doodsoorzaak; op drie stonden complicaties bij een keizersnede.

Uit de gevonden gevallen van moedersterfte berekende Mungra dat per honderdduizend geboorten 237 moeders sterven aan de gevolgen ervan. We moeten echter niet vergeten verder te kijken dan dat getal, waarschuwt de promovendus. Voor elke moeder die het leven verliest, krijgen ongeveer twintig anderen te maken met ernstige en langdurige complicaties, en wel honderd anderen met een kortere periode van ziekte. De schade blijft niet beperkt tot de moeder: het kind sterft ook bijna altijd. Eventuele andere kinderen die de vrouw achterlaat hebben bovendien een drie � vier maal hogere overlijdenskans dan leeftijdsgenoten die nog wel een moeder hebben.

Die andere kinderen zijn er vaak, want het waren vooral vrouwen met veel kinderen die overleden: Een vrouw die al vier of meer bevallingen achter de rug heeft, loopt blijkens het onderzoek vier keer zoveel risico als iemand bij wie het om het eerste of tweede kind gaat. Voor een deel is dat ook te verklaren door de leeftijd van de vrouwen. Hoe ouder, hoe groter het risico.

Vroedvrouwen zouden helpen
De moedersterfte in Suriname zou met vrij eenvoudige middelen gehalveerd kunnen worden, denkt Mungra. Bovenaan de lijst van aanbevelingen die hij doet staat geboortebeperking. Minder zwangerschappen betekent immers ook minder moedersterfte. Daar wordt al een hele tijd aandacht aan besteed, maar een verhoogde inspanning vindt hij wel op zijn plaats. De kwaliteit van de ziekenhuizen kan volgens hem ook beter, binnen de bestaande randvoorwaarden. Met name aan de bloedvoorziening valt nog wel het ��n en ander te verbeteren. Verder pleit hij voor een vergroting van de beschikbaarheid en toegankelijkheid van de verloskundige zorg bij calamiteiten. Makkelijk gezegd, maar hoe bereik je dat? Mungra: �E�n van de maatregelen waar ik veel in zie is het opleiden van verloskundigen, die zelfstandig kunnen werken in de gemeenschappen waar ze wonen. Een dergelijk systeem is laagdrempelig en � heel belangrijk � het is ook goedkoop.�

Arm gezin in de binnenlanden van Suriname

Daarmee komen we op een heikel onderwerp. Suriname is de laatste weken in het nieuws door de ongekende economische crisis die er woedt. Mungra is daarom erg somber over de naleving van zijn adviezen: �Er is simpelweg geen geld. Het bestuur van deze regering heeft het land aan de rand van de economische afgrond gebracht. Voor het eerst zitten we nu in een situatie waarin het voortbestaan van het hele systeem van gezondheidszorg ernstig bedreigd wordt. Lonen in ziekenhuizen worden niet meer uitbetaald, het voortbestaan van het verzekeringssysteem voor sociaal zwakkeren is buitengewoon onzeker geworden en niemand weet of er straks nog geld is om de zorg in het binnenland te handhaven. De Surinaamse overheid is bankroet. Ik mag me dus al gelukkig prijzen als het de komende jaren niet erger wordt met de moedersterfte.� Erg gelukkig kijkt hij er niet bij.



Moedersterfte in Nicaragua
Nicaragua is het grootste land van Midden-Amerika. Het is drie keer zo groot als Nederland. Het land telt zo'n 5 miljoen inwoners. Meer dan 20% van hen woont in de hoofdstad Managua.
Na het verdrijven van de dictatuur in 1979 kwam het land in grote belangstelling te staan. In Nederland verrezen er verschillende Nicaragua-comit�'s. Nog steeds zijn er verschillende Nederlandse steden die een stedenband met een stad in Nicaragua hebben.

Moedersterte in San Carlos
Als ik het huisje in de wijk Linda Vista zie, waar de overleden vrouw gewoond heeft, schrik ik. In mijn herinnering was het niet z� erg. Nu ik voor het krot sta van oude planken, zink met gaten en gescheurde lappen plastic overvalt me een ongekende g�ne. In mijn spijkerbroek, T-shirt en goede schoenen voel ik mij een rijke stinkerd naast de vieze kinderen die gehuld zijn in gescheurde vodden. En het staat buiten kijf dat ik dat ook ben, misschien is dat nog wel het meest confronterende. Het zoontje wordt er op uit gestuurd om zijn vader op te halen. Het geeft mij de gelegenheid om wat te praten met de dochters. Dat wil zeggen met nummer twee en drie. De oudste dochter van zestien is er, na het overlijden van haar moeder, onmiddellijk vandoor gegaan met een oudere man.

In tegenstelling tot wat de offici�le versie van het gezondheidscentrum vermeldt, zeggen de meisjes dat ze wel degelijk thuis waren toen hun moeder de fatale epilepsieaanval kreeg. De oudste van de twee draait haar gezicht af en loopt weg met een vriendinnetje. Het is duidelijk dat ze niet met die rare blanke mevrouw wil praten. En ze is verdrietig. De jongste spruit van de familie is vier. Met de kortgeknipte haren en met alleen maar een onderbroekje aan, heb ik niet meteen door dat ze een meisje is. Ze reageert fel: "U heeft ook korte haren en u bent toch ook een meisje?" Ze heeft helemaal gelijk. Ik herken haar felheid en als ik vertel hoe ik vroeger altijd het damestoilet uitgestuurd werd, is het ijs gebroken.

Ik ben al een half jaar bezig met de voorbereidingen voor mijn onderzoek naar de oorzaken van moedersterfte. Vandaag spreek ik voor het eerst met de nabestaanden van ��n van de overleden vrouwen. Deze vrouw overleed tijdens de zwangerschap, maar ook vrouwen die tijdens de bevalling of in het kraambed overlijden vallen onder de term �moedersterfte�. In Nederland is het gelukkig een zeldzaamheid dat vrouwen sterven ten gevolge van het krijgen van een kind. In Nicaragua is dat wel anders. In R�o San Juan, het departement waarvan San Carlos de hoofdstad is, zijn er de laatste drie jaar zeker negentien vrouwen overleden tijdens zwangerschap, bevalling of kraambed. De meeste vrouwen bevallen thuis met de hulp van een familielid of een traditionele vroedvrouw. Vaak gaat dat goed, maar als er onverwacht een complicatie optreedt is er geen tijd meer om te paard of over het water op tijd in San Carlos te komen. Bovendien heeft het ziekenhuis van San Carlos vaak onvoldoende middelen om de pati�nten te behandelen. Vorige week hadden we weer eens de twijfelachtige eer om de voorpagina van de nationale krant �La Prensa� te halen; "Bevolking San Carlos lijdt onder de crisis in het ziekenhuis", "De operatiekamer is gesloten en er kan zelfs geen keizersnede gedaan worden door gebrek aan zuurstof en verdoving."
Mede hierdoor bestaat er weinig vertrouwen in de gezondheidszorg en er zijn maar weinig zwangere vrouwen die voor controle naar het gezondheidscentrum gaan.

Veel vrouwen bevallen in het ziekenhuis.
Er zijn echter meer vrouwen die weinig
vertrouwen in de gezondheidszorg hebben
en die niet naar het ziekenhuis of
gezondheidscentrum toekomen.






De echtgenoot van de overleden vrouw uit Linda Vista komt gehaast aanlopen. We gaan zitten op ��n van de twee bedden van houten planken. De kinderen hangen om hem heen en jengelen dat ze naar school willen om zich in te schrijven voor het nieuwe schooljaar. De man kent de reden van mijn bezoek en begint zich meteen te verontschuldigen. Hij had zijn vrouw die dag nog naar het ziekenhuis willen brengen en had gedacht dat ze die ochtend juist een beetje beter wakker geworden was. Hij legde haar altijd netjes op haar zij als ze een epilepsieaanval kreeg. Op de bewuste dag waren zijn dochters alleen thuis geweest en zij hadden de kracht niet om haar om te draaien. De oudste dochter voegt met een verslagen blik toe: "Met die dikke buik kreeg ik helemaal geen beweging in haar!" De vrouw verwachtte een tweeling en ze was vermoedelijk al in de zevende maand van haar zwangerschap.

De man vertelt dat de datum waarop ze uitgerekend was onbekend was: "Het is onverstandig om daar over te praten, als de mensen weten wanneer je gaat bevallen kunnen ze je kwaad doen. Zo�n vrouw zal nooit bevallen en moet bij een kruidendokter langs om een speciale behandeling te krijgen." Ik reageer verbaasd op zoveel bijgeloof en realiseer me tot mijn schrik dat ik voor vele vrouwen nauwkeurig berekend heb op welke datum ze gaan bevallen.

Al gauw blijkt er veel meer bijgeloof meegespeeld te hebben. De overleden vrouw had epilepsie, omdat iemand na de geboorte van haar jongste dochtertje leugens over haar uitgesproken had. En ze hadden de goede hoop gehad dat met deze zwangerschap de epilepsie weer over zou gaan.

In het ziekenhuis slenteren een paar zwangere vrouwen over de veranda van de afdeling verloskunde. Twee zwangeren hangen in een schommelstoel. De verveling is van hun gezicht te lezen. Voor deze vrouwen vormen de maaltijden de enige afleiding op een dag. Ik maak een praatje, en neem ondertussen nog wat gegevens over uit de administratie van de verloskamers voor mijn onderzoek. E�n van de vrouwen komt uit een dorpje op het platteland. Ze heeft vier uur gelopen om bij de weg te komen en daarna nog twee uur in de bus gereisd voordat ze bij het ziekenhuis was. Ze wacht tot de bevalling zal beginnen.

Zwangere vrouwen wachten in het ziekenhuis
van San Carlos op wat komen gaat

E�n van de artsen komt langs. Haar dienst zit er op en ze is benieuwd naar de resultaten van mijn onderzoek. Ze helpt me even met het ontcijferen van het bevallingenboek. Tegelijkertijd maak ik van de gelegenheid gebruik om haar te vragen wat ze weet van de aan epilepsie overleden zwangere vrouw. Ze schiet meteen in de verdediging. "Die vrouw was hier alleen maar voor haar epilepsie en ging weer gezond naar huis. Het was haar eigen schuld, ze nam nooit haar medicijnen en ging niet voor de zwangerschapscontroles naar het gezondheidscentrum. Bovendien wilde ze niet in het ziekenhuis op de bevalling wachten, omdat ze niemand had die op de kinderen kon passen!"

De volgende dag komt het kleinste meisje me enthousiast tegemoet rennen. "We gaan morgen schoenen kopen, zodat we allemaal naar school kunnen!" Bij hun terreintje aangekomen zit haar vader al op me te wachten. Hij vertelt verder over zijn vrouw. De kinderen spelen op het bed met wat speelgoed dat ik meegenomen heb. Af en toe bemoeien ze zich met het gesprek. Als ik vraag waar hun moeder nu is, antwoorden ze in koor: "In de hemel!", "De baby�s zijn nu hele kleine engeltjes." De kinderen maken ruzie, of de baby�s nou zo groot zijn als de barbiepop, of toch wel iets groter? Ik probeer te sussen en vraag of het eigenlijk jongetjes of meisjes waren. Het middelste meisje antwoordt tactisch: "Het waren een jongetje �n een meisje." Allemaal zijn ze het er mee eens. Als ik mijn interview afgerond heb, nemen we uitgebreid afscheid. Ik beloof terug te komen en zij beloven zich vandaag nog in te schrijven op school.

Verslag van Marjan Hoexum die jarenlang als ontwikkelingswerker in Nicaragua werkte



Moedersterfte in Bolivia
Bolivia ligt in Zuid-Amerika en is 28 zo groot als Nederland. Het land is dunbevolkt, er wonen zo'n 8,5 miljoen mensen. Bolivia is een van de armste landen van Zuid-Amerika. Vooral de indianenstammen in het Amazonegebied leven in armoede. Zij zijn altijd gediscrimineerd en velen spreken geen Spaans. Mede daardoor zijn ze vaak uitgesloten van medische zorg, hebben ze geen inspraak en wordt met hun rechten geen rekening gehouden. De kindersterfte is het hoogst van Latijns-Amerika.

Gezondheidszorg
In Bolivia is er een groot gebrek aan doktoren die op het platteland (waar bijvoorbeeld de Aymara-indianen wonen) willen werken. De Boliviaanse regering heeft daarom het a�o de provincia (jaar in de provincie) ingevoerd. Dit houdt in dat artsen en verpleegkundigen verplicht worden gesteld na hun afstuderen een jaar op het platteland te werken, alvorens zij een vaste aanstelling kunnen aanvaarden. Vrijwel al het personeel van een plattelandsziekenhuis wis daar werkzaam vanwege deze verplichting. De meesten telden de dagen af, totdat ze weer terug mogen naar de stad. De afstand tussen hen en hun pati�nten is enorm. Ze spreken geen Aymara en de meerderheid beschouwt de plattelandsbevolking als minderwaardig. De Aymara-vrouwen op hun beurt hebben hebben geen hoge verwachtingen van de kennis of kunde van het ziekenhuispersoneel. De bevolking is op de hoogte van het systeem van het verplichte provinciejaar en weet dus dat het ziekenhuispersoneel over weinig werkervaring beschikt. De indianen spreken over 'studenten die hier komen oefenen en waar je nog voor moet betalen ook.'

Stilte rond zwangerschap en abortus
Daar zijn allerlei oorzaken voor. Een belangrijke is dat in Bolivia een derde (in de stad) tot driekwart (op het platteland) van alle bevallingen thuis gebeurt, door vrouwen alleen of met de hulp van familieleden of vrienden.

Dit vindt vooral onder de Aymara-indianen plaats. Zwangerschap is voor Aymara-vrouwen iets dat bij het leven hoort Het wordt beschouwd als een teken van gezondheid. Het overkomt hen doorgaans wel vaker dan ze graag zouden willen. Aymara-vrouwen praten liever niet over hun zwangerschap. Ze kunnen een zwangerschap door hun lichaamsbouw en het brede silhouet van hun kleding, die uit meerdere lagen bestaat, eenvoudig verborgen houden. De stilte rond zwangerschap komt ook doordat men veel vaker zwanger is dan men graag zou willen. Veel vrouwen proberen hun zwangerschap daarom te onderbreken door abortus. Het zwijgen maakt het mogelijk te aborteren zonder dat de omgeving dat weet. Abortus is dan ook een veel voorkomend verschijnsel, hoewel het officieel verboden is in het katholieke Bolivia. De vorm van abortus, waarbij een deskundige wordt geraadpleegd, behoort duidelijk tot de taboesfeer. Geheel anders is dat voor de abortus die vrouwen zelf proberen te bewerkstelligen. Veel vrouwen vertellen je, hoe je door middel van kruiden een zwangerschap kunt onderbreken. Dit gaat echter gepaard met grote risico's en veel angst. Het probleem is namelijk dat niemand precies weet, hoe sterk het kruidenmiddel moet zijn. Dat verschilt ook per persoon en per zwangerschap. Het kruidenmengsel leidt vrijwel altijd tot bloedverlies, maar niet altijd tot verlies van het ongeboren kind. Ze vertellen veel verhalen over vrouwen die gestorven zijn als gevolg van dagenlang bloedverlies na een poging tot abortus. Zwangerschap betekent voor Aymara-vrouwen zowel iets natuurlijks als iets beangstigends. Wanneer het kind gewenst is, heeft de angst vooral betrekking op een eventuele miskraam; wanneer het niet gewenst is, vreest men voor de gevolgen van abortus, omdat men weet dat relatief veel vrouwen sterven als gevolg van deze processen.



Aangezien zwangerschap als een teken van gezondheid wordt beschouwd, is er voor Aymara vrouwen geen reden om daarbij medische hulp te zoeken. Het geringe ziekenhuisbezoek voor controles heeft ook te maken met het feit dat vrouwen niet over hun zwangerschap praten, zelfs niet met familie of vrienden; dus is het begrijpelijk dat ze dat ook niet met zogenaamde deskundigen doen. Een vorm van medische hulp waar ze wel behoefte aan hebben, namelijk legaal en veilig aborteren, wordt door het ziekenhuis niet geboden.

Om deze vrouwen toch te bereiken heeft de Boliviaanse regering het radiodrama El Zambo Angelito in het leven geroepen. In dit soapverhaal verliest een beroemde voetballer zijn kleine zusje aan een kinderziekte. Maar ook thema's als zwangerschap, abortus en moedersterfte komen aan bod. De soap is een enorm succes en wordt uitgezonden op regionale zenders in het hele land. Vrouwen uit het hele land luisteren er naar. Als de soap echt succes heeft, zou de kinder- en moedersterfte de komende jaren in Bolivia moeten dalen.