VMBO - SECTORWERKSTUK

Een land zonder bomen is saai. Maar we kunnen ook onmogelijk leven zonder bomen. De meeste bomen vind je in de tropische regenwouden.
We spreken van een tropisch regenwoud als:

• • Er het hele jaar door groene bomen te vinden zijn.
• • Er een hoge vochtigheid heerst. Er valt minimaal 2.000 mm. regen, min of meer gelijkmatig verdeeld over het hele jaar. 2.000 Mm. water is bijna drie keer zoveel regenwater als er in Nederland valt. In sommige regenwouden regent het zelfs 10.000 mm. per jaar. 
• • Er duizenden verschillende soorten planten en dieren leven, die samen een weelderige leefgemeenschap vormen. Zo zijn er op één hectare tropisch regenwoud vaak zo'n honderd soorten grote bomen. In Nederland komen hooguit dertig boomsoorten voor!

Tropische regenwouden zijn te vinden in Azië, Afrika en Zuid-Amerika tussen de Kreeftskeerkring en de Steenbokskeerkring. De grootste oppervlakten tropisch regenwoud zijn te vinden in de landen Brazilië, Indonesië, Peru en Congo-Kinshasa (het vroegere Zaïre). Deze wouden zijn onderling zeer verschillend.

In het tropisch regenwoud zijn zoveel planten dat men ze nog lang niet allemaal heeft kunnen onderzoeken of zelfs een naam kunnen geven. Tussen de eeuwenoude woudreuzen en de schitterende orchideeën is een bijna oneindige variatie. Ficussen, die wij zo goed kennen als kamerplant, groeien in het regenwoud als bomen. Nog veel meer planten die bij ons in de huiskamer staan komen oorspronkelijk uit het regenwoud: bromelia, gatenplant, sanseveria, maranta, dracaenia, filodendron en begonia. In het tropisch regenwoud zien ze er wel anders uit.
Ook veel vruchten zijn direct afkomstig uit de regenwouden of hebben er wilde familieleden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de banaan, die in vele soorten en maten overal ter wereld gekweekt wordt. Allerlei andere, heerlijke vruchten als mango en papaya komen ook oorspronkelijk uit de tropische regenwouden. Een vrucht die nog steeds uitsluitend in het regenwoud wordt gevonden is de paranoot uit Brazilië. De boom waaraan hij groeit doet het alleen goed in het oerwoud. Aan door de mens geplante bomen komen weinig tot geen vruchten.

Nergens op de wereld komen zoveel verschillende dieren voor als in het tropisch regenwoud. Naast echte boomdieren, zoals apen en luiaards en in de bomen wonende planteneters leven er veel vogels, reptielen, amfibieën en insecten. Enkele dieren die in het tropenbos leven zijn: (gif)kikkers, papegaaien, luiaards, jaguars, paradijsvogels, toekans, kolibri's, orang oetans en miereneters.

Ook mensen maken al duizenden jaren deel uit van het tropisch regenwoud. Zo leven bijvoorbeeld op Kalimantan (Indonesië, in Zuidoost-Azië) de Dayaks; in Congo-Kinshasa (Afrika) leven de Pygmeeën en in de oerwouden langs de Amazone (Zuid-Amerika) wonen enkele tientallen indianenstammen. Het aantal oerwoudbewoners neemt echter snel af. Dit is erg jammer, omdat deze mensen een leefwijze hebben die is aangepast aan het oerwoud. Zij verzamelen vruchten, jagen en verbouwen voedsel op kleine akkers in het woud. Ze zwerven veel. Als hun akkers na een jaar of twee zijn uitgeput, trekken ze verder, kappen en branden het oerwoud af en beginnen opnieuw. Op de oude plek herstelt zich dan het oerwoud na enige tijd. Het gaat om geringe aantallen mensen. In het Amazonegebied zijn er soms niet meer dan twee mensen per vierkante kilometer. In Zuidoost-Azië ligt dit meestal tussen de tien en twintig. De mensen passen zich aan het oerwoud aan en het oerwoud kan zich daardoor makkelijker herstellen.

Functies van het regenwoud
Het tropisch regenwoud is voor ons op een aantal terreinen erg belangrijk:

Voedsel
Het oerwoud zorgt voor voedsel voor dieren en mensen. Niet alleen de mensen die in het tropisch regenwoud wonen, maar ook wij hebben baat bij de producten van het regenwoud. Zo stammen specerijen (paprika, peper, vanille, kruidnagel, kaneel, nootmuskaat), gommen en harsen (terpentinen en chickle gum, de basis van kauwgum) en oliën (waaruit bijvoorbeeld parfum gemaakt wordt) uit het tropisch regenwoud. De meeste geteelde gewassen komen uit de tropen. Plantenkwekers hebben het erfelijk materiaal -de genen- van wilde soorten nodig om gewassen te beschermen tegen ziekten. Anders zijn die gedoemd tot uitsterven.

Producten
Als vezel- en rietleverancier zorgt het oerwoud voor rotan, kapok, bamboe en jute. En dan is er natuurlijk het hout. Loofhoutsoorten als azobe en basralocus waar Nederlandse meerpalen (een paal aan een kade of in een haven, waaraan een schip kan worden vastgelegd) en andere waterwerken van worden gebouwd. Meranti en merbau, tropisch loofhout uit Azië, is in veel Nederlandse huizen als kozijn terug te vinden. Van palissander en mahonie zijn veel meubels gemaakt.

Geneesmiddelen
Geneesmiddelen, daar is het oerwoud ook rijk aan. Kinine, het antimalariamiddel, is één van de oudste en bekendste. Reserpine, dat wordt gebruikt bij bestrijding van hoge bloeddruk en de Ipecacuanha-wortel, die nog steeds een effectieve behandeling van dysenterie (een ernstige darmontsteking) is, stammen alle uit de medicijnkast van het tropisch regenwoud. Curare, een stof die door de indianen wordt gebruikt om er een dodelijke gifpijl van te maken, wordt door onze chirurgen gebruikt bij operaties (in een kleine dosis). En zeventig procent van de 3.000 planten die het Nationaal Kanker Instituut van de Verenigde Staten selecteerde op kankerbestrijdende eigenschappen, zijn daar eveneens uit afkomstig.

Beschermer van klimaat, waterhuishouding en bodem
Het tropisch regenwoud is ook een beschermer tegen extreme weersinvloeden. Het werkt als een spons.
De regen komt terecht op het bladerdek van het woud. Een deel blijft hangen in de begroeiing, de rest komt op de grond terecht. Het grootste deel van het water dat in het bladerdek terechtkomt, verdampt weer snel. Het water dat op de grond terechtkomt, wordt snel opgezogen door de boomwortels en verdampt via de bladeren. Deze waterdamp komt dan weer in de vorm van een regenbui naar beneden. De rest van de regen wordt snel opgenomen in de grond en kan vervolgens langzaam wegsijpelen richting rivier en zee. Op die manier is de waterafvoer uit het woud heel gelijkmatig. Rivieren die uit een regenbos komen, hebben altijd water. Het regenwoud werkt dus als een spons: het neemt veel water op en geeft dit geleidelijk af aan de lucht en via de bodem aan de rivieren. Wanneer dit niet zou gebeuren, zou het water snel wegstromen en overstromingen veroorzaken. Aangezien de bomen het water niet meer gedeeltelijk zullen verdampen, zal de hoeveelheid regen afnemen. Een woestijn zal ontstaan en deze klimaatverandering kan tot in onze streken merkbaar worden in het weer!

Zuurstof
Bomen en planten zetten stikstof om in zuurstof. Zonder zuurstof stikken we. Tropische bossen worden wel de 'groene longen van de aarde' genoemd.

Ontbossing
Ooit was één zevende deel van de aarde bedekt met tropisch regenwoud. Door ontbossing is veel tropisch regenwoud voorgoed verloren gegaan. Waarom kappen we zoveel tropisch regenwoud? Uit de oorzaken die hieronder beschreven worden, blijkt dat geld hierbij een belangrijke rol speelt.

Houtkap
Veel landen in de wereld gebruiken tropisch hardhout als timmerhout en als grondstof voor papier. Vooral houtsoorten als meranti, maho-nie, teak en azobé zijn veel gevraagd. De groot-ste afnemers van dit hout zijn Japan en West-Europa. Van West-Europa is Nederland de grootste afnemer. Het tropisch hardhout wordt gebruikt omdat het niet snel rot. Ook vinden veel mensen het erg mooi hout.
Bij de houtwinning wordt gebruik gemaakt van bulldozers en kettingzagen. Het regenwoud wordt zo onherstelbaar beschadigd. Niet alleen de bomen die men omzaagt gaan dood, ook alle andere bomen in de buurt. Want een grote boom zit met lianen vast aan vele andere grote en kleine bomen. Valt de grote boom om, dan sleept hij de andere bomen mee in zijn val. Bovendien maken de wielen van de bulldozers de grond kapot, zodat de planten die erop leven ook doodgaan.

Veeteelt
Vooral in Midden-Amerika en in het Amazonewoud wordt het regenwoud gekapt om weilanden aan te leggen voor rundvee. Dit heeft te maken met de eetgewoonten van mensen in de Verenigde Staten van Amerika, maar ook in West-Europa (o.a. Nederland). Daar eet men namelijk steeds meer "hapjes" zoals hamburgers en hotdogs, waarin veel rundvlees is verwerkt.

Ook wordt er veel vlees verwerkt in het voer voor onze huisdieren. Omdat het rundvlees in onze landen steeds duurder wordt, kopen wij steeds meer rundvlees uit de landen van Zuid- en Midden-Amerika. Dat is veel goedkoper.
Om weilanden aan te leggen, moet het regenwoud worden gekapt. Helaas kunnen de runderen op deze weilanden maar een paar jaar grazen. Dit komt omdat de bodem van een regenwoud niet zo vruchtbaar is als je zult denken bij het zien van al dat groen. Bovendien spoelt de vruchtbare grond door de vele regens snel weg. Op de kale ondergrond, die dan overblijft, kan niets groeien. De runderen kunnen dan geen gras meer vinden. Er moet voor hen een nieuw stuk regenwoud worden gekapt.
Soarez, een Braziliaanse rubbertapper, zegt daarover:

"Vroeger kon het hele dorp van het bos leven. Het bos bevatte heel veel producten waar we geld mee verdienden. We verkochten rubber, noten, vruchten en andere producten. Een stuk woud van 3000 ha. maakte vroeger het bestaan van honderden mensen mogelijk. Nu is er een veeteeltbedrijf van 3000 ha. groot en dat biedt werk aan slechts één gezin. Soms hebben ze plaats voor een paar losse arbeiders, voor het zware werk. Daar komt bij dat het land na vijf jaar volledig is uitgeput. Mijn rubberbomen zijn er niet meer. Ik probeer nu werk te krijgen bij die veehouderij, maar dat probeert iedereen in het dorp."

Wegen, industrie en mijnbouw
Overal ter wereld zijn de mensen op zoek naar goedkope energie. Goedkope energie is nodig om industrie aan te trekken. Dat geldt natuurlijk ook voor landen waar veel regenwoud voorkomt. Deze landen hopen dat ze geld kunnen verdienen als er nieuwe industrieën komen. En die lokken zij door goedkope energie aan te bieden.
Om goedkoop elektriciteit te maken bouwen zij stuwdammen in de grote rivieren in de regenwouden. Achter zo'n dam ontstaat dan een groot meer. Een voorbeeld hiervan, is de Altamira-dam in de rivier Xingu in het Amazonegebied. De indianen, die hier al eeuwen wonen, moesten ergens anders heen. Of ze wilden of niet. Hun leefomgeving kwam onder water te staan. De indianen namen dat niet en voerden daar actie tegen. Tevergeefs.

Om industrie aan te trekken worden er ook veel wegen door het regenwoud aangelegd. De Trans-Amazonicaweg is zo'n weg in Brazilië. Deze weg loopt van de oostkust van Brazilië helemaal tot in Peru. Overal langs deze wegen vestigen zich boeren, die een stukje bos ontginnen. Op deze manier verdwijnen delen van het woud langzamerhand.
Daarnaast bevat het regenwoud in bepaalde gebieden ook veel natuurlijke rijkdommen als goud, mangaan, koper, nikkel en ijzererts. Spoorwegen worden aangelegd om de ertsen te vervoeren. Smelterijen bewerken de ertsen met behulp van houtskool en energie van stuw-meren uit het regenwoud. Zo verdwijnt stukje bij beetje het tropisch regenwoud.

Kleine landbouw en brandstof
Een andere oorzaak van de vernietiging van het regenwoud is de behoefte van kleine boeren aan grond. Zij kappen het regenwoud uit pure noodzaak om te overleven. Zij hebben de grond nodig om voedsel op te verbouwen. Anders wordt er honger geleden. Ook wordt er hout gekapt om eten op te koken. Er zijn geen andere brandstoffen, zoals gas en olie, om op te koken.
Veel mensen hier in Nederland zeggen dat het de schuld is van de overbevolking. Hoe meer mensen er zijn, hoe meer tropisch regenwoud gekapt wordt voor landbouw (en dus voedsel) en brandstof.
Dat is maar voor een deel waar. Geld en macht zijn overal ter wereld vaak oneerlijk verdeeld. De rijke mensen in Brazilië bijvoorbeeld bezitten vrijwel alle landbouwgrond (90%). Het grootste deel van de bevolking bezit dus helemaal geen grond en is arm. Deze arme mensen eisen grond van de regering. De rijken, die de grond bezitten, willen hun grond niet afstaan. De regering wil iedereen te vriend houden. De regering stuurt de arme mensen daarom maar het regenwoud in. Zij mogen daar een hutje bouwen en een stukje bos afbranden. De eerste oogst van zo'n veldje is erg goed, maar de tweede oogst is al minder goed. Na vijf jaar is de grond uitgeput en levert niets meer op. Het gezin moet weer verder trekken en een nieuw stukje bos in bezit nemen. Deze mensen zijn zo'n trekkend bestaan niet gewend, zoals de indianen dat wel zijn. Ze wachten dan ook zo lang mogelijk met weggaan, waardoor de grond helemaal uitgeput raakt. De grond kan zich dan nooit meer herstellen. Op de oude akker kan alleen nog maar een soort hard gras en ruwe struiken groeien. Daar heeft niemand wat aan.

Jaô Mistingo, een Braziliaanse boer in het Amazone-gebied vertelt:

"Ik ben door de regering hierheen gelokt. Ze willen dat de boeren hier een bedrijfje beginnen, door een stukje regenwoud te kappen. Ik heb het hier ook geprobeerd, maar de grond hier is niet goed voor de landbouw. De grond is niet vruchtbaar genoeg. We hadden veel beter het regenwoud kunnen laten staan, daar kun je veel producten uithalen. Voor zo'n woud is de grond hier wel geschikt: de dode bomen en planten vergaan snel, zodat er steeds voldoende voedsel in de bodem zit om het woud te laten groeien. Laat het woud met rust en het groeit; kap het en er groeit hier binnen de kortste keren niets meer. Neen, voor de landbouw is het hier niets gedaan."

Gevolgen
De toekomst van het regenwoud ziet er op het ogenblik somber uit. De regenwouden worden in een hoog tempo gekapt. Dit gaat zo snel dat er elke minuut een gebied van ongeveer 50 voetbalvelden aan tropisch regenwoud verloren gaat. Daardoor is er van al het regenwoud, dat aan het begin van de 20e eeuw aanwezig was, nog maar de helft over. Als dat zo doorgaat, dan maak jij het mee dat het tropisch regenwoud helemaal is verdwenen.

Erosie en overstromingen
Een gevolg van ontbossing is 'erosie', het wegspoelen van de aarde. Zoals al eerder is beschreven, kan het in het tropisch regenwoud hard regenen. Het woud, dat uit verschillenden verdiepingen bestaat zorgt ervoor, dat deze regen niet meteen op de bodem terechtkomt. Maar dit gebeurt wel op de plekken waar het tropisch regenwoud gekapt is. De wortels van de planten alleen kunnen de grond niet meer vasthouden. Zo spoelt met een flinke regenbui veel aarde weg. Het gevolg is dat er dan nog minder kan groeien, en dat de bodem nog slechter beschermd wordt.

Grote gebieden in de tropen zijn al ongeschikt voor de landbouw. Door de erosie neemt ook de kans op overstromingen toe. Omdat de regen niet wordt afgeremd, komt het water (met de vele aarde) versneld in de rivieren terecht. Daarom ziet het rivierwater er in de tropen op veel plekken bruin en blubberig uit. In de rivieren ontstaan weer klei- en zandbanken. Dan komt een moment dat de rivieren het niet meer aankunnen. Zo veroorzaakt de ontbossing in Nepal de overstromingen in Bangladesh. Het probleem wordt dus alsmaar groter en groter.

Klimaatsverandering
Hierboven is al beschreven dat het regenwoud een beschermer van het klimaat is. Regen wordt gedeeltelijk door het woud opgenomen en gedeeltelijk verdampt het. Zo wordt de regenval door het woud gelijkmatig verspreid en blijft het vochtige, warme klimaat in stand. Wanneer de bomen gekapt worden, wordt het proces van de regelmatige spreiding van de neerslag onderbroken. Er zijn nu uitsluitend korte perioden met hevige regenval. Daarnaast bereikt het zonlicht nu veel meer direct de bodem, terwijl voorheen de bomen de grond beschermden tegen de zonnestralen. Nu wordt de grond steeds warmer en is er van het vroegere, vochtige regenwoud enkel nog een droge, kale vlakte over. Het regenwoud dat er eens was, kan nooit meer terugkomen. Er is een woestijn ontstaan.

Planten en dieren sterven uit
Een ander belangrijk gevolg van ontbossing is het verdwijnen van vele planten- en diersoorten. Nergens leven zoveel verschillende soorten dieren en planten als in het regenwoud. Veel planten hebben we in het bos leren kennen. En die zijn belangrijker voor ons dan je denkt. Wat dacht je van peper, paprika, mango's, vanille of nootmuskaat. Of rubber, bananen en ananas. Ook kauwgum en parfum worden gedeeltelijk gemaakt van planten uit het oerwoud. De meeste planten en dieren in het oerwoud leven hoog boven de grond. In de boomtoppen vlak onder het kronendak. En daar is nog weinig onderzoek gedaan. Daardoor zijn heel veel planten en dieren nog onbekend. Wie weet welke plantaardige medicijnen er zijn voor nu nog ongeneeslijke ziektes. Kanker is bijvoorbeeld een ziekte die nog moeilijk te genezen is. Men is voortdurend op zoek naar goede medicijnen. Duizenden planten uit het regenwoud zijn al onderzocht en voor een deel met succes.
Door de ontbossing van het tropisch regenwoud verdwijnt een belangrijke natuurlijke rijkdom. Ontbossing vormt een bedreiging voor de ons bekende èn de ons ònbekende planten en dieren.

Nieuwe satellietbeelden
Uit nieuwe satellietbeelden blijkt dat de houtkap in het Amazonegebied veel omvangrijker is dan eerder werd verondersteld.
Het oppervlak aan Braziliaans regenwoud dat door houtkap wordt getroffen blijkt zelfs twee keer zo groot als gedacht, zo bericht het Carnegie Institution in Washington dat de nieuwe satellietbeelden heeft geanalyseerd.
Volgens het instituut hebben houtkappers tientallen jaren selectieve houtkap gepleegd, een activiteit die op gangbare satellietbeelden niet zichtbaar was. De houtbedrijven kappen dan waardevolle individuele woudreuzen, maar laten het omringende bos intact.

Deze selectieve houtkap is nu voor het eerst in kaart gebracht door satellietbeelden met een ultrahoge resolutie te analyseren via een nieuwe techniek die wetenschappers van het Carnegie Institution hebben ontwikkeld. Tot dusver was de houtkap op satellietbeelden alleen zichtbaar indien hele stukken grond waren ontbost.

Het rood geeft de gebieden aan waar selectieve houtkap is vastgesteld.

"We ontdekten dat op deze manier jaarlijks gemiddeld een oppervlakte (bijna 15.000 vierkante km) ter grootte van de helft van Nederland aan regenwoud wordt vernietigd," aldus het instituut.

De onderzoekers zijn behoorlijk geschokken van de uitkomst van hun onderzoek, dat op satellietbeelden van 1999 t/m 2002 is gebaseerd. "We hadden verwacht dat we grote gebieden zouden aantreffen die met onbossing te maken hebben. Maar de mate waarin de selectieve houtkap tot diep in het regenwoud is gepenetreerd, is veel dramatischer dan we hadden gedacht."
De Amerikaanse wetenschappers zijn hoopvol dat hun nieuwe techniek toegepast kan worden om de houtkap in de gaten te houden in andere landen met tropisch regenwoud. "We stellen ons ten doel om de nieuwe satellietgegevens aan regeringen kunnen verstrekken, die dan strenger kunnen optreden tegen de illegale houtkap," zo hoopt het instituut.